Van Maya's tot rappers: het gebit als kunstwerk

26 maart 2018

Witte, zwarte of rode tanden. Gevijld, versierd, scheef of recht. Een strakke witte boog of een rij met een gat ertussen. Het schoonheidsideaal voor het gebit blijkt cultureel en door de tijd bepaald. Wat voor de een schrikbeeld is, is voor de ander iets waar hij heel veel voor over heeft. Geld, en desnoods pijn. In het kader van Wereld Mondgezondheidsdag, 20 maart jongstleden, schetst het NT wat elders ‘normaal’ is.

Duizenden jaren geleden deden de Maya’s het al: hun tanden versieren. Bij opgravingen in Mayagebieden zijn schedels en kaken gevonden met versierde tanden. In de tanden werden met grote precisie gaten geboord, die vervolgens werden ingelegd met groene en zwarte jade. Een gebit veranderde daarmee in een kunstwerk. Kennelijk iets waarmee de Maya- elite graag pronkte.

Zware tinctuur

Verschillende culturen hebben hun eigen schoonheidsideaal. Zwarte tanden bijvoorbeeld. “Voor de Tweede Wereldoorlog was het gebruikelijk dat Japanse vrouwen hun tanden zwart kleurden zodra ze het huwelijksbootje instapten”, vertelt Reina de Raat, conservator van de medische en tandheelkundige collectie van het Universiteitsmuseum Utrecht: “Dat deden ze met een zwarte tinctuur. Voor de rijkere, tandenloze Japanse vrouw waren er zwarte protheses beschikbaar. Zwarte tanden stonden voor trouw. Samoerais hadden in de eeuwen daarvoor dezelfde gewoonte. Ze maakten hun tanden zwart als teken van trouw aan hun meester.” Wat in Japan waarschijnlijk ook meespeelde, is dat zwarte tanden mooi afsteken tegen een lichte huid. Hoe zwarter de tanden, hoe lichter die huid leek. Ook dat was een schoonheidsideaal. Verschillende bevolkingsgroepen in Noord-Vietnam kennen hetzelfde gebruik. Vanaf hun tiende jaar kleuren meisjes en vrouwen hun tanden zwart met een mengsel van boomschors, hars en planten. Niet alleen om esthetische redenen, maar ook omdat zwarte tanden zouden helpen om boze geesten af te weren. Rode tanden horen bij het pruimen van sirih, een traditie die bij Aziatische stammen voorkomt. De sirihpruim heeft een opwekkende werking. Bij het kauwen ontstaat een rode pasta die het speeksel en vervolgens ook het gebit rood kleurt. En al is dat slecht voor het gebit en de gezondheid, de rode kleur wordt toch als versiering beschouwd.

Tanden vijlen

Op Bali bestaat het ritueel dat bruiden een stukje van hun bovenste tanden laten vijlen. Daarin zouden namelijk slechte eigenschappen als agressie, hebzucht en jaloezie zitten. Door een klein stukje van de tanden af te vijlen, zijn de bruiden klaar voor een nieuwe levensfase. Het vijlen van tanden komt ook in Afrikaanse landen voor. Bijvoorbeeld bij de tot op hun tanden bewapende mannen van het Ethiopische nomadenvolk Afar: zij vijlen hun tanden tot scherpe driehoekjes, alsof het haaientanden zijn.

Grills met edelstenen

Het versieren van tanden blijkt iets van alle tijden. In de Amerikaanse pop- en hiphop-scene is sinds de jaren tachtig een grill helemaal in. Zo’n gouden, platina of zilveren beugel, met diamantjes of andere edelstenen ingelegd. Grills waren eerst vooral populair bij rappers, maar nadat ook sterren als Beyoncé, Madonna en Rihanna een grill op hun tanden klikten, werd het een brede trend, die ook naar Nederland is overgewaaid. Via internet is een grill zo besteld, maar er zitten wel risico’s aan. Als hij niet goed past, kan dat leiden tot schade aan tanden, kaakproblemen en infecties. Ook kunnen grills stoffen bevatten die allergische reacties of vergiftigingen veroorzaken. Amerikanen hebben de grill, Zuid Afrikanen de ‘passion gap’. Onder jongeren uit bepaalde Zuid-Afrikaanse bevolkingsgroepen is het populair om de voortanden te laten trekken. De motivatie verschilt: soms vanwege slechte tanden, soms omdat het mode is. Maar wat ook vaak meespeelt is de belofte van betere seks. Het gat tussen de tanden heet niet voor niets ‘passion gap’. Zo’n gap wordt vaak opgevuld met een plaatje. Als de eigenaar het zich kan veroorloven: met veel goud en diamantjes. Ook in Nederland was er een tijd dat veel mensen goud in hun mond hadden. Maar dat gebeurde vooral om functionele redenen. De Raat: “Goud is een sterk metaal dat makkelijk kan worden gegoten en bewerkt. Daarom is het heel geschikt om er kronen van te maken. Tegenwoordig wordt er meer composiet gebruikt, omdat dit wit is of wit kan worden gemaakt.”

Kunstgebitten

De Raat heeft aan de hand van prenten, instrumenten en modellen al bijna de hele geschiedenis van de tandheelkunde in Nederland in kaart gebracht. Volgens haar is het Nederlandse schoonheidsideaal door de eeuwen heen niet veel veranderd. “Het ideaal is al eeuwenlang een parelwit gebit en een stralend lach. In vroeger tijden waren er ook al tal van middeltjes om tanden witter te maken. Ja, daar waren vast ook risicovolle middelen bij. ” De uitvinding van het kunstgebit had zeker ook met een schoonheidsideaal te maken, al was het aanvankelijk een marteling om zo’n gebit te dragen. Een van de eerste dragers was de Amerikaanse president George Washington (1732- 1799). Hij had kunstgebitten in soorten en maten: hout, ivoor, lood en goud, met tanden van paarden, nijlpaarden en mensen. Maar met geen daarvan was hij heel gelukkig, want uit historische documenten blijkt dat zijn mond veel pijn deed. De onderste en bovenste helft van het kunstgebit werden bijeengehouden door een springveer. Washington moest zijn kaken met kracht dichtbijten om het kunstgebit binnen te houden. Op zijn portret op het Amerikaanse dollarbiljet is dat duidelijk te zien. Gelukkig is het kunstgebit in de loop der tijd steeds beter en comfortabeler geworden en werd het ook gemeengoed. Volgens De Raat is het nog niet zo lang geleden dat vrouwen in Nederland voor hun trouwdag al hun tanden liet trekken en met een kunstgebit het huwelijk in gingen. “Niet vanuit een schoonheidsideaal, maar om toekomstige tandartskosten te besparen. Dankzij de verbeterde tandverzorging en behandelmogelijkheden is dat veranderd.” Inmiddels maken kunstgebitten plaats voor implantaten, die functioneler en comfortabeler zijn. En afgaande op de medische en technologische innovaties, wordt het in de toekomst mogelijk om uit stamcellen nieuwe, lichaamseigen kiezen en tanden te laten groeien. Wellicht de perfecte oplossing.

Imperfecte schoonheid

Dankzij de opkomst van orthodontie is er de laatste decennia aan het ideaal van witte tanden nog wel een element toegevoegd. Tanden en kiezen moeten tegenwoordig prachtig in een boog staan. Er wordt dus massaal gebeugeld en getrokken. Het nadeel daarvan is dat alle gebitten steeds meer op elkaar gaan lijken. Terwijl een scheefstaande tand of een spleetje tussen de tanden juist zo karakteristiek kan zijn. Als de perfectie doorschiet, ontstaat er vanzelf weer een hang naar imperfectie. In Japan bijvoorbeeld is het onder jonge meiden een rage om de hoektanden in de bovenkaak scheef te zetten: de Yaebe-look. Wie dat te ver vindt gaan, kan er ook voor kiezen om een paar kunsttanden scheef op de eigen hoektanden te laten fixeren. In Amerika was het tot voor kort een must om een spleetje tussen de voortanden weg te werken, nu is het spleetje ineens helemaal in, met dank aan enkele topmodellen met een spleetje tussen hun tanden. Het hoeft niet meer helemaal perfect en spierwit te zijn. Integendeel, een kleine afwijking is natuurlijker. Het huidige schoonheidsideaal van dit moment is dus een rij witte, gelijkmatige tanden, maar dan wel met een kleine imperfectie ertussen. Daarom, als je als tandarts facings plaatst, zet een daarvan gerust een beetje scheef.

Documentaire

Schrijver, docent, journalist en kunstenaar Ine Poppe is sinds haar jeugd geobsedeerd door tanden. In 2016 maakte ze samen met Koert Davidse de documentaire ‘Tanden’, die nog steeds op festivals en tandartscongressen draait. Enkele jaren eerder schreef ze in NRC Handelsblad een serie columns over Tanden en Kunst. De reden voor haar obsessie is haar eigen gebit. “De wortels van mijn tanden waren door elkaar gegroeid en dat leidde tot een ontsteking op jonge leeftijd. Zonder pardon werden mijn voortanden getrokken.” Na jaren een plaatje te hebben gedragen, heeft ze nu tot haar grote opluchting implantaten en een brug. De film ‘Tanden’ laat het gebit zien vanuit verschillende invalshoeken en culturele betekenissen. Van kunstgebitten tot etsen, schilderijen, modeaccessoires en heel veel kunstwerken met tanden in de publieke ruimte. Ook komen er mensen met bijzondere verhalen langs. “De film behandelt de angst voor de tandarts, maar ook de nog grotere – en Freudiaanse – angst voor een rot gebit. Die angst drijft ons naar de tandarts en naar nieuwe technologieën die het mogelijk maken te schitteren met een recht en spierwit gebit.” (www.poppeenpartners.nl).

Tekst: Corien Lambregtse // Beeld: Shutterstock, Tumblr, Google

0 reacties op Van Maya's tot rappers: het gebit als kunstwerk